Prof. Adam Strzembosz – „Sądy osaczone” (Wykład UW)

21 listopada 2017 r. profesor Adam Strzembosz wygłosił na Uniwersytecie Warszawskim wykład pt. „Sądy osaczone”. Adam Strzembosz jest profesorem nauk prawnych, specjalizuje się w zagadnieniach dotyczących kryminologii i przestępczości nieletnich. Od 1990 do 1998 roku był pierwszym prezesem Sądu Najwyższego. Pełnił także funkcję przewodniczącego Trybunału Stanu. Był to kolejny wykład z cyklu „8 Wykładów na Nowe Tysiąclecie”..

Adam Justyn Strzembosz (ur. 11 września 1930 w Warszawie) – polski prawnik, sędzia, profesor nauk prawnych, pierwszy prezes Sądu Najwyższego (1990–1998) i z urzędu przewodniczący Trybunału Stanu, wiceminister sprawiedliwości w rządzie Tadeusza Mazowieckiego (1989–1990), przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa (1994–1998), kawaler Orderu Orła Białego i emerytowany profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Notka Bio

Wczesne lata

Urodził się z ciąży trojaczej (wraz z Teresą – zm. 1970, i Tomaszem – zm. 2004) 11 września 1930 w Warszawie^[1]. Jego ojciec, Adam Strzembosz, był adwokatem i urzędnikiem państwowym, należącym do Związku Ludowo-Narodowego^[2]. Matką była Zofia Strzembosz z d. Gadomskich.

Wychował się w mieszkaniu przy ul. Mokotowskiej 19 w Warszawie^[3]. Wraz z rodzeństwem uczęszczał do Szkoły Powszechnej przy ul. 6 Sierpnia^[4]. Po wybuchu II wojny światowej kontynuował naukę w szkole przy ul. Traugutta, a następnie od 1943 na tajnych kompletach^[5].

Po wojnie działał w Związku Harcerstwa Polskiego aż do jego rozwiązania w 1949. Za namową nauczyciela w klasie maturalnej zapisał się również do Związku Młodzieży Polskiej^[6]. W 1949 zdał maturę w Gimnazjum i Liceum Samorządowym w Falenicy^[7].

Studia i pierwsza praca

Po zdanym egzaminie dojrzałości wraz z bratem przeprowadził się do Krakowa, gdzie rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim^[6]. Pierwszy stopień studiów zakończył z wyróżnieniem i po trzech latach powrócił do stolicy^[8]. W 1953 uzyskał tytuł zawodowy magistra w zakresie prawa międzynarodowego publicznego na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego^[9].

Po studiach, otrzymawszy nakaz pracy, podjął etat w centrali Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie. Początkowo pracował w Biurze Świadczeń Zagranicznych, a następnie w Wydziale Rent Wyjątkowych^[10]. Pracował tam do 1956, do momentu rozpoczęcia aplikacji sądowej^[9].

Aplikacja sądowa i funkcja sędziego

W wieku 26 lat rozpoczął aplikację sądową w Sądzie Wojewódzkim dla m.st. Warszawy^[9]. Dwa lata później zdał egzamin sędziowski i został mianowany asesorem w Wydziale Ksiąg Wieczystych Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi^[11]. W styczniu 1961 awansował na sędziego i przeniesiono go do nowo tworzonego Wydziału dla Nieletnich w tamtejszym sądzie^[11].

W 1966 został sędzią-wizytatorem w Sądzie Wojewódzkim dla m.st. Warszawy, jednak nominację otrzymał dopiero dwa lata później, z przyczyn światopoglądowych^[12]. W sądzie zajmował się sprawami dotyczącymi osób nieletnich. Sprawował nadzór nad sądami niższego szczebla, a także kontrolował legalność pobytu podopiecznych w schroniskach i zakładach poprawczych^[13].

Działalność naukowa

W 1961 rozpoczął badania naukowe dot. nieletnich sprawców kradzieży na warszawskiej Pradze. Analizował m.in. ich sytuację społeczną, rozwój psychofizyczny oraz wcześniejsze konflikty z prawem. Prace prowadził pod nadzorem prof. Stanisława Batawii, kryminologa z Uniwersytetu Warszawskiego^[14].

Osiem lat później, w 1969 na Uniwersytecie Warszawskim obronił pracę doktorską, wykorzystując przeprowadzone badania^[15]. W 1979 habilitował się w Polskiej Akademii Nauk^[16]. Za obie prace otrzymał II nagrody w konkursie miesięcznika „Państwo i Prawo”^[15].

W 1974 został oddelegowany do pracy w Instytucie Badań Prawa Sądowego działającym przy Ministerstwie Sprawiedliwości^[12]. Do jego zadań należało opracowywanie poszczególnych wątków orzecznictwa i tworzenie artykułów naukowych^[17].

W marcu 1982 został nauczycielem akademickim na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, najpierw jako adiunkt, po dwóch miesiącach jako docent^[18]. W 1986 został profesorem nadzwyczajnym^[19]. Na uczelni pozostawał do 1989, gdy objął tekę wiceministra^[20]. W 1998 powrócił do pracy dydaktycznej na lubelskim uniwersytecie, gdzie w 2000 został powołany na stanowisko profesora zwyczajnego^[21]. Rozpoczął też nauczanie w Akademii Polonijnej w Częstochowie^[21]. Na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim pracował do 2004, kiedy zrezygnował z powodów zdrowotnych^[22]. Jest emerytowanym profesorem tego uniwersytetu^[1].

Działalność opozycyjna

W 1980 zaangażował się w organizację niezależnych struktur związkowych w Ministerstwie Sprawiedliwości^[23]. W marcu na zebraniu Związku Zawodowego Pracowników Państwowych i Społecznych wystąpił publicznie z krytyką władz PRL w kwestiach społeczno-politycznych^[24]. W kolejnych miesiącach został wybrany do prezydium Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność”, przewodniczył Komisji Zakładowej w ministerstwie^[25], a ponadto na początku 1981 wszedł w skład zarządu Regionu Mazowsze^[26].

Na początku lat 80. uczestniczył w pracach Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych Solidarności^[27]. Odpowiadał za opracowanie reformy prawa o ustroju sądów powszechnych^[28]. Był również jednym z delegatów na I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność” w Gdańsku, gdzie został wybrany do Krajowej Komisji Rewizyjnej^[20]. Współtworzył tam „Samorządną Rzeczpospolitą” – przewodni program, w którym odpowiadał za fragment dotyczący sądownictwa^[29].

Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 dzięki immunitetowi sędziowskiemu uniknął internowania^[30]. Został jednak zwolniony z sądu, a kilka dni później z Instytutu Badań Prawa Sądowego^[31]. Mimo to pozostał w kontakcie z warszawskimi sędziami związanymi z „Solidarnością” (tzw. drużyna Strzembosza), organizując spotkania ws. toczących się procesów dot. stanu wojennego^[32]. Ich głównym zadaniem było doprowadzenie do uniewinnień osób oskarżonych w sprawach politycznych^[33].

Od 1988 brał udział w pracach przygotowawczych do Okrągłego Stołu^[34][35]. Odpowiadał za opracowanie proponowanych zmian w prawie, w tym przede wszystkim w Kodeksie karnym oraz gwarancji niezawisłości sędziów i niezależności sądów^[36]. Ponadto od 1989 należał do Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” przy Lechu Wałęsie^[37]. W samych obradach „dużego” Okrągłego Stołu nie wziął jednak udziału^[38], przewodniczył natomiast podzespołowi ds. reformy prawa i sądów oraz był członkiem podzespołu ds. reform politycznych^[39][40]. Otrzymał również od Bronisława Geremka propozycję startu do Senatu w wyborach czerwcowych w 1989^[41]. Odmówił, będąc krytycznym wobec działań Komitetu Obywatelskiego^[42]. Strzembosz uważał bowiem, że decyzje forsowane wówczas jako stanowisko opozycji podejmowane są w zbyt małym gronie i winny być konsultowane z większą liczbą osób^[43].

Praca w rządzie Mazowieckiego

Po wyborach parlamentarnych dostał propozycję objęcia stanowiska podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości. Jego przełożonym miał zostać Aleksander Bentkowski z ZSL. Strzembosz zgodził się, zaznaczając że chce pełnić nadzór nad Departamentem Prawnym, Nadzoru Sądowego i Komisją Reformy Prawa Karnego^[44].

Za cel Strzembosz obrał szeroko pojętą reformę sądownictwa opartą na postanowieniach Okrągłego Stołu^[45]. Umożliwiła mu to ustawa z dnia 20 grudnia 1989 o zmianie ustaw – Prawo o ustroju sądów powszechnych, o Sądzie Najwyższym, o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, o Trybunale Konstytucyjnym, o ustroju sądów wojskowych i Prawo o notariacie (Dz.U. z 1989 r. nr 73, poz. 436). Na jej podstawie dokonał m.in. zmian prezesów poszczególnych sądów^[45].

W czerwcu 1990 Strzembosz ustąpił z zajmowanych funkcji w ministerstwie^[20]. Jako powód odejścia podał ograniczony wpływ na politykę resortu oraz brak możliwości przeprowadzenia dogłębnej wymiany kadrowej^[46].

Prezesura w Sądzie Najwyższym

Pod koniec czerwca 1990 został powołany na sędziego Sądu Najwyższego, a już 1 lipca 1990 na stanowisko pierwszego prezesa tegoż sądu oraz przewodniczącego Trybunału Stanu. Dzień później w rozmowie z „Gazetą Wyborczą” mówił o celach, które chciałby zrealizować^[47]:

Do głównych zadań Strzembosza należało także zorganizowanie pracy sądu na nowo oraz reprezentowanie instytucji za granicą^[48]. Korzystał też z uprawnień rewizji nadzwyczajnej, czyli środka prawnego umożliwiającego wnoszenie rewizji od prawomocnych wyroków^[49], co umożliwiło ponowne rozpatrzenie spraw zamkniętych w okresie PRL-u^[50].

Na początku czerwca 1992, w związku z podjętą przez Sejm uchwałą lustracyjną, został poproszony przez ministra Antoniego Macierewicza o powołanie komisji nadzorującej ujawnianie nazwisk znajdujących się na tzw. liście^[51]. Strzembosz zwrócił się do ówczesnego Marszałka Sejmu Wiesława Chrzanowskiego o akceptację funkcji kontrolnych, jednak uzyskał ją po kilku tygodniach, kiedy to lista była już ujawniona^[52].

Jako I prezes pisał comiesięczne felietony dla „Rzeczpospolitej”^[53]. Zainicjował również zmianę siedziby Sądu Najwyższego, mieszczącego się dotychczas w gmachu Sądu Wojewódzkiego przy ul. Solidarności. Podczas trwania jego kadencji rozpoczęto budowę nowego budynku przy pl. Krasińskich^[54].

Ostatniego dnia urzędowania mianował Bogusława Nizieńskiego na funkcję Rzecznika Interesu Publicznego^[55].

Kandydatura na Prezydenta RP

W marcu 1995 Strzembosz zapowiedział start w wyborach prezydenckich^[56]. Poparły go wówczas m.in. Porozumienie Centrum, Partia Konserwatywna, Porozumienie Ludowe i Stronnictwo Ludowo-Chrześcijańskie^[57]. Swoją decyzję motywował m.in. przekonaniem, że ówczesnej prawicy przyda się jeden wspólny bezpartyjny kandydat, który połączy rozdrobnione ugrupowania^[58]. Początkowo kampanię Strzembosza finansowało głównie Porozumienie Centrum^[59], jednak już w czerwcu wycofali swoje poparcie, wystawiając kandydaturę Lecha Kaczyńskiego^[60]. We wrześniu Adam Strzembosz wycofał się, popierając Hannę Gronkiewicz-Waltz^[61][62].

Działalność po prezesurze

W 1998 po zakończeniu kadencji w Sądzie Najwyższym przeszedł w stan spoczynku. W latach 2002–2004 zasiadał w Radzie Konsultacyjnej Centrum Monitoringu Wolności Prasy Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich^[63]. Powołany w skład rady programowej Fundacji Academia Iuris oraz rady patronackiej Instytutu Jagiellońskiego. W 2002 ukazała się na jego cześć księga jubileuszowa Ius et lex. Księga jubileuszowa ku czci profesora Adama Strzembosza^[64].

Od 2015 w swoich wypowiedziach publicznych krytykował działania Prawa i Sprawiedliwości podczas kryzysu wokół Trybunału Konstytucyjnego^[65], w 2017 występował podczas protestów przeciwko planowanym zmianom w sądownictwie. W tym samym roku w Wydawnictwie Więź ukazała się książka Między prawem i sprawiedliwością – wywiad rzeka Stanisława Zakroczymskiego z Adamem Strzemboszem^[66].

W 2020 określił Izbę Dyscyplinarną Sądu Najwyższego jako działającą bezprawnie, krytycznie ocenił też sytuację w Trybunale Konstytucyjnym oraz Krajowej Radzie Sądownictwa^[67].

Odznaczenia i wyróżnienia

• 2012 – Order Orła Białego (postanowieniem prezydenta Bronisława Komorowskiego z 6 listopada 2012, w uznaniu znamienitych zasług dla Rzeczypospolitej Polskiej, a w szczególności dla przemian demokratycznych w Polsce, za obronę zasad praworządności, godności i niezależności sędziowskiej w czasach PRL-u, za tworzenie państwa prawa w wolnej Rzeczypospolitej Polskiej^[68], dekoracja 11 listopada^[69])
• 2008 – Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (postanowieniem prezydenta Lecha Kaczyńskiego z 17 października 2008, za wybitne zasługi dla Rzeczypospolitej Polskiej, a w szczególności dla przemian demokratycznych w Polsce, za działalność państwową i publiczną^[70], dekoracja 19 października^[71])
• 1996 – Krzyż Wielki Orderu Zasługi RFN^[72]
• 2010 – Order Świętego Grzegorza Wielkiego^[73]
• 2010 – Srebrny Medal Pamiątkowy Ministra Sprawiedliwości^[74]
• 2007 – Medal Za Zasługi dla Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego^[72]
• 2016 – Honorowy Obywatel miasta stołecznego Warszawy^[75]
• 2017 – tytuł „Prawnik roku” w 1. edycji konkursu dziennika „Rzeczpospolita” pod tą nazwą^[76]
• 2017 – Nagroda RPO im. Pawła Włodkowica^[77]
• 2017 – Medal świętego Jerzego^[78]
• 2017 – Nagroda im. prof. Zbigniewa Hołdy^[79]
• 2018 – Nagroda „Pontifici” przyznawana przez warszawski Klub Inteligencji Katolickiej^[80]

Wybrane publikacje

• Nieletni sprawcy kradzieży w środowisku wielkomiejskim, PWN, Warszawa 1971.
• Nowa ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich: próba komentarza, Wyd. Prawnicze, Warszawa 1983.
• System sądowy środków ochrony dzieci i młodzieży przed niedostosowaniem społecznym, KUL, Lublin 1985.
• Sędziowie warszawscy w czasie próby 1981–1988 (współautor z Marią Stanowską), IPN, Warszawa 2005.
• Wiek XX we wspomnieniach Strzemboszów: rodowód, Acad, Józefów 2010.
• Między prawem i sprawiedliwością. Z Adamem Strzemboszem rozmawia Stanisław Zakroczymski, Wydawnictwo „Więź”, Warszawa 2017.

Źródło: Wikipedia

• Prof. Bralczyk o języku jako problemie społecznym (Wykład UW)
• Prof. Adam Strzembosz – „Sądy osaczone” (Wykład UW)
• Prof. Marek Safjan – „Państwo prawa a kryzys konstytucyjny” (Wykład UW)